اگرچه جنگ فروکش کرده، اما هنوز زخمهای نشسته بر تن بناهای تاریخی التیام نیافته و برای میراث فرهنگی سرآغاز آزمونی دشوار برای مرهم گذاشتن روی این جراحتهای تاریخی است.
از قلعه فلکالافلاک در لرستان تا بناهای تاریخی آذربایجان شرقی و اصفهان، مدیران میراث فرهنگی استانها حالا از مرحلهای تازه سخن میگویند؛ مرحلهای که در آن، مرمت باید پیش از هر چیز، حافظ اصالت بناها باشد؛ زیرا تاریخ را نمیتوان دوباره ساخت، فقط میتوان آن را با دقت حفظ کرد.
آثار تاریخی برخلاف ساختمانهای معمولی، تنها مجموعهای از آجر و سنگ نیستند و هر ترک روی دیوار یک مسجد، هر شکستگی بر کاشیهای یک بنای تاریخی و هر لرزش در سازه یک موزه بخشی از روایت چند صد ساله یک ملت را تهدید میکند. بنا بر گفته کارشناسان میراث فرهنگی از همین رو بازسازی این بناها تنها یک پروژه عمرانی نیست؛ مأموریتی فرهنگی است که به دانش مرمت، صبر و برنامهریزی دقیق نیاز دارد زیرا اگر امروز تصمیمی نادرست گرفته شود، شاید آسیب آن از خود جنگ ماندگارتر باشد.ارزیابیهای اولیه وزارت میراث فرهنگی و تیمهای کارشناسی در روزهای پس از پایان جنگ، ابعاد گستردهای از خسارتها را آشکار کرد؛ خسارتهایی که از آسیب به موزهها و کاخهای تاریخی تا آسیب به بافتهای تاریخی و بناهای ثبت ملی را در بر میگیرد.
بر اساس گزارشهای رسمی وزارت میراث فرهنگی، مهمترین مراکز آسیبدیده شامل مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان، مجموعه فرهنگی ـ تاریخی سعدآباد و ۱۴ موزه آن، کاخ جهانی چهلستون اصفهان و دهها بنای تاریخی در استانهای تهران، اصفهان و کردستان و مجموعهای از موزهها و بناهای ثبت ملی است که عمدتاً بر اثر موج انفجار، شکست شیشهها، آسیب به تزئینات و بخشهایی از سازهها دچار خسارت شدند.
آذربایجان شرقی؛ مرمت از پشت میز کارشناسی
یکی از استانهایی که آثار تاریخی آن دچار آسیب شده، آذربایجان شرقی است. در این استان، موزه سنجش تبریز و گنبد کبود مراغه در فهرست بناهایی قرار دارند که نیازمند مداخلات تخصصی هستند.
وحید نواداد، معاون میراث فرهنگی آذربایجان شرقی از آغاز مطالعات فنی خبر داده و تأکید کرده است مرمت این بناها بدون انجام بررسیهای مهندسی امکانپذیر نیست.
وی میگوید: موزه سنجش تبریز در فرایند استحکامبخشی، مدلسازی سازه میشود تا بر اساس نتایج آن، شیوه دقیق مرمت و تقویت بنا مشخص شود و درباره گنبد کبود مراغه نیز مطالعات حفاظت و مرمت تزئینات آغاز شده است.
اصفهان خواستار حضور بخش خصوصی پای کار است
اصفهان که بخش قابل توجهی از هویت تاریخی ایران را در خود جای داده، در جریان جنگ اخیر نیز از آسیبها بینصیب نماند و مسئولان این استان معتقدند حفظ این میراث، تنها برعهده دولت نیست.
استاندار اصفهان در تازهترین موضعگیری خود، بر استفاده از ظرفیت صنایع، خیران و بخش خصوصی برای مرمت آثار تاریخی تأکید کرده و خواستار مشارکت مسئولانه بنگاههای اقتصادی در بازسازی میراث فرهنگی شده است.
این نگاه میتواند الگوی تازهای برای مدیریت بحران در حوزه میراث فرهنگی باشد؛ الگویی که هزینه حفاظت از تاریخ را میان دولت، بخش خصوصی و جامعه تقسیم میکند.
زخم موشک بر پیکر فلکالافلاک
قلعه فلکالافلاک یکی از مهمترین نمادهای تاریخی لرستان، این روزها با ترکها و شکافهایی روبهرو شده که به گفته مسئولان میراث فرهنگی، نتیجه حملات جنگ اخیر است.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان میگوید: آسیبها تنها به خود قلعه محدود نشده و مجموعهای از بناهای تاریخی و زیرساختهای میراثی استان نیز خسارت دیدهاند.
عطا حسنپور با اشاره به اینکه در جریان حملات، حدود ۱۵موشک در عرصه فلکالافلاک فرود آمد، میافزاید: شدت انفجارها سبب ایجاد شکافها و ترکهای عمیق در سازه قلعه شده و پس از بارندگیهای اخیر، این آسیبها نمایانتر شدهاند. به گفته او تمامی درها، پنجرهها و ویترینهای موزههای مستقر در قلعه نیز بر اثر موج انفجار آسیب دیدهاند.
به گفته مدیرکل میراث فرهنگی لرستان، خسارتها به فلکالافلاک محدود نیست و بناهایی مانند سربازخانه شماره یک و دو، باشگاه افسران، ساختمان هنگ، خانه تاریخی قاضی، مسجد توسلی و قلعه مظفری الشتر نیز آسیب دیدهاند. همچنین ساختمان اداره کل میراث فرهنگی لرستان و بازارچه صنایع دستی مجموعه به طور کامل تخریب شده و شماری از اسناد تاریخی و آثار هنرمندان از بین رفته است.
حسنپور با بیان اینکه برآورد اولیه خسارتهای وارد شده به عرصه فلکالافلاک و ساختمان ادارهکل حدود ۱۵۰ میلیارد تومان است، تأکید میکند: برخی بناهای تاریخی از جمله سربازخانه شماره دو به دلیل تخریب کامل، دیگر قابلیت بازسازی اصیل را ندارند.
چهلستون در مسیر احیا
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان نیز با اشاره به اینکه در جریان جنگ تحمیلی سوم در استان اصفهان دو اثر ثبت جهانی شده میدان نقش جهان و کاخ چهلستون آسیب دیدند، میگوید: پس از مرمت اضطراری بناهای آسیبدیده، به تازگی استحکامبخشی و تهیه طرح مرمت آغاز شده است. برای مرمت بناهای تاریخی آسیب دیده از جنگ تحمیلی سوم در استان اصفهان بیش از ۲۰۰میلیارد تومان اعتبار اختصاص داده شده است.
او از تهیه طرح مرمت با همکاری شورای فنی اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان نیز خبر داده و میافزاید: به زودی طرح مرمتی نیز در همه بناهای آسیبدیده اجرا میشود. فعلاً در حد اعتبار تخصیص یافته، مرمت موزه هنرهای تزئینی (عمارت رکیبخانه) شامل تزئینات معماری، کاشیکاری، آرایههای چوبی و بازشوها آغاز شده است.
مدیر پایگاه میراث جهانی مجموعه چهلستون نیز روز چهارشنبه از آغاز عملیات مرمت بخشهای آسیبدیده این مجموعه در پی خسارتهای ناشی از جنگ خبر داده و با اشاره به آسیبهای موج انفجار ناشی از حمله به استانداری اصفهان به کاخ چهلستون اظهار میکند: یکی از مهمترین خسارتهای وارد شده، تخریب کامل فخرمدین و مشبک آجری بخش بلیتفروشی پایگاه است. شیشههای سکوریت این بخش شکسته، بخشی از تجهیزات آسیب دیده و قسمتهایی از سقف اتاق استراحت کارکنان در ضلع سپه مجموعه نیز بر اثر شدت موج انفجار تخریب شده است.
مصطفیهادی پور بیان میکند: پس از انجام بررسیهای فنی، برآورد خسارتها و تأمین مصالح مورد نیاز، عملیات مرمت با استفاده از اعتبارات امانی تخصیصیافته به پایگاه آغاز شده است. مصالح مورد نیاز این پروژه تهیه شده و اجرای عملیات نیز توسط گروه امانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در حال انجام است.
پویا طالبنیا، مدیرکل میراث فرهنگی کردستان همچنین در سفر علی آذری، نماینده اداره کل حفظ و احیای بناها، بافتها و محوطههای تاریخی وزارت میراث فرهنگی به کردستان و بازدید از بناهای آسیبدیده در جریان جنگ رمضان، بر ضرورت تأمین اعتبارات لازم و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی و تخصصی برای تسریع در اجرای پروژههای مرمتی تأکید کرده و میگوید: در این بازدید، میزان خسارتهای وارد شده به بناهای تاریخی و همچنین روند اقدامهای انجام شده برای مرمت و حفاظت از این آثار مورد ارزیابی قرار گرفت.
۱۸ استان درگیر بازسازی
آمارهای وزارت میراث فرهنگی نشان میدهد دامنه خسارتها گستردهتر از آن چیزی است که در روزهای نخست تصور میشد.
علی دارابی، قائممقام وزیر و معاون میراث فرهنگی در نشست استانی قم اعلام کرده است: ۱۴۹ اثر تاریخی شامل ۵۴موزه و پنج اثر جهانی در ۱۸ استان آسیب دیده که همه این آثار مرمت خواهند شد.این آمار، ابعاد گسترده مأموریت پیش روی استانها را نشان میدهد؛ مأموریتی که تنها با اختصاص بودجه کافی و استفاده از نیروهای متخصص به سرانجام خواهد رسید. کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند هر اثر تاریخی، نسخه درمان مخصوص به خود را دارد. ممکن است یک بنای آجری تنها به استحکامبخشی نیاز داشته باشد، اما بنایی دیگر به بازسازی تزئینات، مقاومسازی سقف یا حتی پایش چندماهه سازه احتیاج پیدا کند، به همین دلیل، شورای فنی هر استان موظف شده برای هر اثر، طرح اختصاصی مرمت تهیه کند؛ رویکردی که مانع اجرای نسخههای یکسان برای بناهای متفاوت خواهد شد.
آغاز مرمت، بدون اعلام میزان پیشرفت
در همین ارتباط رئیس فراکسیون گردشگری مجلس از دستور فوری رئیس جمهور برای مرمت و بازسازی تمامی محوطهها و بناهای تاریخی آسیبدیده خبر میدهد.
محسن طوسی، مدیرکل حفظ و احیای بناها، محوطهها و بافتهای تاریخی در ادامه میگوید: تاکنون از ۵/۷همت، حدود ۶/۱همت اعتبار توزیع شده است تا گامهای اولیه انجام شود و اختصاصهای بعدی تعلق بگیرد.
سیداحمد علوی، رئیس کمیته میراث فرهنگی شورای اسلامی شهر تهران نیز با تأکید بر ضرورت تأمین منابع مالی مورد نیاز مرمت بناهای تاریخی آسیبدیده میگوید: پیشنهاد افزایش تخصیص اعتبارات به مناطق شهرداری، با اولویت مناطق ۱۱، ۱۲ و ۱۴ مطرح شده تا روند مرمت و بازسازی سرعت بیشتری بگیرد.
برخلاف بازسازی واحدهای مسکونی، وزارت میراث فرهنگی تاکنون هیچ آمار رسمی از میزان پیشرفت فیزیکی مرمت کاخ گلستان، سعدآباد، چهلستون و سایر آثار منتشر نکرده است. بررسی آخرین اظهارات رسمی نشان میدهد تا امروز هیچ گزارش رسمی از درصد پیشرفت بازسازی آثار و بناهای تاریخی آسیبدیده منتشر نشده است. مسئولان از آغاز عملیات، استقرار تیمهای مرمت و تدوین برنامهها خبر دادهاند، اما وزارت میراث فرهنگی هنوز اعلام نکرده است که مثلاً «۳۰درصد» یا «۵۰درصد» از مرمت آثار تاریخی انجام شده باشد.اکنون، چند ماه پس از پایان جنگ، اگرچه عملیات حفاظت و مرمت آغاز شده و بخشی از اعتبارات نیز اختصاص یافته، اما همچنان پرسش اصلی پابرجاست؛ اینکه بازسازی کامل این بخش از حافظه تاریخی ایران چه زمانی به پایان خواهد رسید و چه میزان از خسارتهای وارد شده، بهویژه در بناهای ثبت جهانی، اساساً قابل جبران خواهد بود؟
نظر شما